Theo thống kê, hiện cả nước có trên 70% số tỉnh, thành đã thành lập hàng trăm KCN-KCX với hơn một triệu công nhân đang làm việc. Các tỉnh thành phố có tốc độ phát triển mạnh các khu công nghiệp, khu chế xuất là: TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hải Dương, Hưng Yên,… Việc phát triển các KCN tập trung đã tạo việc làm và thu nhập cho hàng triệu lao động, góp phần tạo ra mức tăng trưởng kinh tế cao của nước ta trong những năm vừa qua.
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt được cơ bản, những mảng sáng của quá trình phát triển các vùng công nghiệp tập trung, chúng ta đã và đang gặp phải một nghịch lý: Địa phương nào phát triển mạnh các KCN thì những hệ luỵ về mặt xã hội cũng không hề nhỏ. Đó là các vấn đề: gia tăng dân số cơ học, ô nhiễm môi trường... Hàng trăm ngàn công nhân ở các khu công nghiệp đang phải ở thuê các nhà trọ do dân địa phương xây dựng tạm bợ. Điều kiện ăn ở như vậy đã khiến cho người công nhân ở các KCN không còn thời gian tiếp xúc với văn hóa. Theo khảo sát, gần 90% công nhân ở các KCN cho rằng, nếu có các hoạt động văn hoá - văn nghệ, thể dục - thể thao thì cũng chỉ diễn ra tại địa bàn cư trú và không phải ai cũng có điều kiện tham gia. Còn tại nơi cư trú, số lượng thiết chế văn hóa, thể dục - thể thao lại quá ít ỏi và nghèo nàn. Thực tế cũng có một vài doanh nghiệp có báo, tạp chí đọc vào giờ nghỉ trưa, có bàn bóng bàn, sân cầu lông, phòng hát karaoke nhưng chủ yếu là để phục vụ chuyên gia, đội ngũ cán bộ quản lý, không gắn bó với hoạt động thường xuyên của công nhân.
Bên cạnh đó, do thời gian và cường độ làm việc căng thẳng từ sáng sớm tới tối khuya; một hoặc hai tuần mới có ngày thì dành cho việc chợ búa, mua sắm thức ăn, đồ dùng dự trữ. Với nhịp sống như vậy, có công nhân hàng tháng không xem truyền hình, nghe đài, đọc sách báo; việc xem phim, biểu diễn nghệ thuật lại càng xa vời. Mặt khác do thu nhập thấp, đa số công nhân không đủ điều kiện để mua sắm các phương tiện phục vụ nhu cầu thiết yếu như đài, TV, sách báo. Hiện phần lớn công nhân trong các khu công nghiệp đang sống trong môi trường 3 không: Không ti vi, không đài báo, không có cơ hội giao lưu với bên ngoài.
Một điều quan ngại hơn là, hiện nay, một bộ phận công nhân tại các KCN đang tự triệt tiêu nhu cầu hưởng thụ văn hoá, ít quan tâm đến các vấn đề chính trị của đất nước và các thông tin thường nhật của đời sống xã hội. Một bộ phận không nhỏ lại dễ học đòi, buông thả nên họ cũng dễ bị sa ngã, góp phần làm gia tăng các tệ nạn xã hội. Nhiều nam công nhân chủ yếu dành thời gian rảnh rỗi cho việc cờ bạc, ăn nhậu, say xỉn và tìm thú vui tại các nhà hàng “giải trí”. Nhiều nữ công nhân có chút nhan sắc bị dụ dỗ, mua chuộc và bị cám dỗ bởi vật chất đã chuyển sang làm tiếp viên, làm gái bán dâm...
Thực trạng đời sống văn hoá của công nhân các KCN với nhiều bức xúc như trên đã được nhiều phương tiện thông tin đại chúng phản ảnh, nhiều cơ quan nghiên cứu, ban ngành, đoàn thể cũng đã bàn thảo để tìm ra những giải pháp khả thi nhằm cải thiện vấn đề, nhưng đáng tiếc, tình hình chưa chuyển biến được bao nhiêu. Thực trạng đó đang đặt ra nhiều vấn đề vừa có tính cấp bách vừa có tính lâu dài cho các cấp lãnh đạo và cho toàn xã hội cần sớm xử lý. Đó là phát triển quỹ nhà ở xã hội cho công nhân các KCN để họ an cư, lạc nghiệp. Đầu tư xây dựng các thiết chế văn hoá tại các khu công nghiệp và đưa công nhân tham gia nhiều hơn và các hoạt động văn hoá. Trong quy hoạch phát triển các khu công nghiệp, xây dựng nhà ở cho công nhân cần coi việc xây dựng thiết chế văn hoá là một điều kiện bắt buộc; trước mắt là đầu tư xây dựng các trung tâm văn hoá-thể thao cho các địa bàn có đông công nhân KCN ở trọ. Bên cạnh đó, công nhân đang làm việc tại các khu công nghiệp là lực lượng lao động có đóng góp quan trọng cho sự phát triển kinh tế của đất nước, vì vậy cần có chính sách đặc thù, ưu đãi hưởng thụ văn hoá cho họ như một số đối tượng được ưu đãi ghi trong Nghị quyết TƯ 5, Khoá VIII.
Đời sống văn hoá của người lao động tại các khu công nghiệp: Bao giờ hết cảnh ba không - đang rất cần sự lưu tâm và nỗ lực từ nhiều phía.
